20TH CENTURY BOYS NEDEN GİZEM MANGALARININ ZİRVELERİNDEN BİRİ?

Çocukken arkadaşlarınızla dünyayı kurtaran kahramanlar olduğunuz bir oyun kurduğunuzu düşünün. Sonra yıllar geçiyor, herkes kendi hayatına dağılıyor ve bir gün o çocukluk senaryosundaki olayların gerçek dünyada yaşanmaya başladığını fark ediyorsunuz. 20th Century Boys’un çıkış noktası kabaca bu kadar basit, etkisi ise hiç basit değil.

Gizem neden bu kadar iyi çalışıyor?

Naoki Urasawa soruları rastgele üst üste yığmıyor. Her gizem karakterlerin geçmişiyle bağlantılı. Kim neyi hatırlıyor, çocukken söylenen küçük bir söz gerçekten öyle mi olmuştu, hafıza bizi ne kadar yanıltabilir? Hikâye ilerledikçe cevaplar yeni sorular doğuruyor fakat çoğu kez elinizde daha önce gördüğünüz bir ayrıntının anlamı değişiyor.

Okurken işin keyfi yalnızca şüpheli seçmekte değil. Aynı sahneyi farklı bir bilgiyle yeniden düşündüğünüzde karakterlerin davranışları da yer değiştiriyor. Seri, dikkatli okuru ansiklopedi tutmaya zorlamadan oyunun içine çekebildiği anlarda parlıyor. Küçük ayrıntılara biraz alan tanımak yeterli; her sayfada büyük bir cevap beklemek gerekmiyor.

Arkadaş neden etkili bir antagonist?

Serinin merkezindeki tehdidin gücü yalnızca fiziksel değil. Kimlik, sembol ve kitle psikolojisi üzerinden büyüyor. İnsanların bir figüre neden inanmak istediği, korkunun nasıl örgütlenebildiği ve nostaljinin nasıl manipüle edilebileceği hikâyenin gerilimini besliyor. Antagonist ne kadar görünmezleşirse etkisi o kadar büyüyor.

Burada ürkütücü olan, tehdidin gündelik hayatın dilini kullanabilmesi. Tanıdık bir simge ya da geçmişten kalan ortak bir anı, insanları bir arada tutan bağ olmaktan çıkıp onları yöneten araca dönüşebiliyor. Hikâyenin çocuklukla siyaseti yan yana getirmesi de bu yüzden yalnızca ilginç bir fikir olarak kalmıyor.

Büyük kadro nasıl taşınıyor?

20th Century Boys çok sayıda karakter kullanıyor ve farklı zaman dilimlerine gidip geliyor. Normalde bu kadar isim hikâyeyi dağıtabilir. Urasawa’nın avantajı, yan karakterlere küçük ama hatırlanabilir motivasyonlar vermesi. Bir karakteri uzun süre görmeseniz bile geri döndüğünde neden orada olduğunu hatırlayabiliyorsunuz.

Bu kalabalığın içinde herkes aynı tür kahraman değil. Kimi sorumluluktan kaçıyor, kimi yıllar önceki bir arkadaşlığı ciddiye almaya devam ediyor. Büyük komplonun yanında bu küçük insanlık halleri durduğu için kadro yalnızca bulmacayı çözecek isimlerden oluşmuyor; birbirinin hayatında iz bırakmış bir topluluk gibi hissediliyor.

Urasawa’nın zaman kullanımı

Serinin önemli araçlarından biri farklı zaman dönemleri arasında gidip gelmesi. Çocuklukta yaşanan küçük bir olay, yetişkinlikte bambaşka bir anlam kazanabiliyor. Üstelik çocukların hatırladığı dünya ile gerçek dünyanın birebir aynı olmaması gizemi daha da kuvvetlendiriyor. Hafıza burada güvenilir kayıt değil, hikâyenin aktif bir parçası.

Bu yüzden okurken isimleri ve küçük sembolleri tamamen boş geçmemek iyi fikir. 20th Century Boys ayrıntı seven okuru ödüllendiriyor. Bir yüz ifadesi veya eski bir oyuncak, ileride büyük komplonun anahtarlarından birine dönüşebilir. Seri bunu her zaman kusursuz yapmıyor ama iyi yaptığı anlarda ‘bunu daha önce görmüştüm’ hissi gerçekten tatmin edici.

Geçmişe dönüşler bu nedenle yalnızca açıklama molası değil. Okurun bildiğini sandığı bir olayı yeniden tartışmaya açıyorlar. Dönemler arasındaki geçişleri aceleyle tüketmezseniz, gerilimin bir kısmının henüz gerçekleşmemiş olaylardan değil, çoktan yaşanmış bir şeyi yanlış hatırlamaktan doğduğunu fark ediyorsunuz.

Tempo her zaman kusursuz mu?

Hayır. Serinin orta ve son bölümlerinde gizem katmanları o kadar büyüyor ki bazı okurlar için uzatılmış hissi oluşabilir. Urasawa gerilimi yükseltmeyi çok seviyor; bazen cevabı alacağınızı düşündüğünüz anda başka bir perde kapanıyor. Bu tarzı seviyorsanız bağımlılık yapıyor, sevmiyorsanız ‘artık söyleyin şu cevabı’ noktasına gelebilirsiniz.

Bu eleştiri serinin değerini düşürmüyor ama beklentiyi doğru kuruyor. Her düğümün aynı hızda çözülmesini veya bütün açıklamaların aynı ölçüde tatmin etmesini beklemek, okuma deneyimini gereksiz yere sertleştirebilir. Asıl mesele, o bekleyiş sırasında karakterlere ve kurulan dünyaya ne kadar bağlandığınız.

Kimler okumalı?

Monster, Pluto, uzun soluklu komplolar, alternatif tarih hissi ve karakter odaklı gizem seviyorsanız güçlü bir tercih. Sadece hızlı aksiyon isteyen biri içinse başlangıç fazla sakin gelebilir. 20th Century Boys sizi yumrukla yakalamıyor; küçük bir ayrıntıyı kulağınıza fısıldayıp üç cilt sonra o fısıltıyı bağırışa çeviriyor.

Özellikle karakterlerin yaş almasını, değişmesini ve eski kararlarının sonuçlarıyla karşılaşmasını seviyorsanız burada bol malzeme var. Gizemi yalnızca son sayfada öğrenilecek bir isim olarak görmeyen okur daha çok keyif alacaktır. Sonuca koşmak yerine yol boyunca şüphelerin nasıl değiştiğini izlemek bu manganın ritmine daha uygun.

Gizemden fazlası

Benim için hikâyeyi yukarı taşıyan şey, yetişkin insanların çocukluk hayallerine nasıl baktığı. Kimi utanıyor, kimi nostaljiye sığınıyor, kimi eski sözlerini tamamen unutmuş durumda. Dünyayı kurtarma oyunu oynayan çocukların gerçekten sorumluluk almak zorunda kalması, hikâyenin en güzel ironisi.

Bu duygu, manganın büyük ölçeğine rağmen insan boyutunu korumasını sağlıyor. Dünyanın kaderi konuşulurken bile eski bir dostluk, yerine getirilmeyen bir söz veya çocukça bir hayalin bıraktığı utanç önemini kaybetmiyor. Komployu büyüten şey kadar karakterleri birbirine geri çeken şey de geçmişleri.

Sonuç

Gizem mangasındaki asıl zorluk soru sormak değil, okurun soruyla ilgilenmesini sağlamaktır. 20th Century Boys bunu karakterlere bağlayarak başarıyor. ‘Arkadaş kim?’ elbette önemli ama daha büyük soru şu: çocuklukta kurduğumuz hikâyeler yetişkin olduğumuzda bizi ne kadar yönetmeye devam ediyor? İşte seri o noktada sıradan bir komplo hikâyesinin üstüne çıkıyor.

Bu soruların gücü, cevabın yalnızca büyük finalde saklı olmamasında. İnsanların birbirini hatırlama biçimi, verdikleri sözler ve unuttuklarını sandıkları ayrıntılar da hikâyenin parçası. Seri bittiğinde akılda tek bir çözümden çok, geçmişin bugüne nasıl sızdığı kalıyorsa Urasawa’nın kurduğu bağ çalışmış demektir.